ساختار کلی فشنگ ساچمه زنی ، همانند ساختار فشنگ گلوله زنی و تپانچه است. بدین معنی که این فشنگ نیز از پوکه ، چاشنی باروت و مقداری ساچمه یا چهار پاره و یا یک تک گلوله ( به جای گلوله ) تشکیل شده است. ( اصطلاح تک گلوله در واقع منحصرا به گلوله واحدی اطلاق می شود که در یک فشنگ ساچمه زنی به کار رفته است و اضافه کردن کلمه « تک » به کلمه    « گلوله » به منظور متمایز کردن این گلوله از گلوله های مورد استفاده در فشنگ های گلوله زنی یا تپانچه می باشد ) در   گذشته ایی نسبتا دور ، پوکه تمام فشنگ های ساچمه زنی یک دست برنجی بود و هنوز هم بعضی از شکارچیان از این گونه پوکه ها استفاده می کنند. لیکن امروزه بخش اعظم پوکه فشنگ های ساچمه زنی از کاغذ چند لایه یا از پلاستیک پلی اتیلین ساخته می شود و فقط قسمت تحتانی آن برنجی است « ته پوکه » نامیده می شود. فشنگ های پر قدرت و ماگنوم ، ته پوکه برنجی بلند تری دارند و در فشنگ های معمولی و کم قدرت ، از ته پوکه های کوتاه استفاده می شود. پس با یک نگاه گذرا به     « ته پوکه » می توان دریافت که فشنگ از نوع قوی یا ضعیف است.

واکنش های زنجیره ای حاصل از تیراندازی یک فشنگ ساچمه زنی به شرح زیر است :

·   ضربه سوزن باعث انفجار چاشنی می شود.

·   شعله ناشی از انفجار چاشنی از روزنه پستانک عبور کرده و باروت را مشتعل می سازد.

·   فشار گاز حاصل از سوختن باروت ، لایه نمدی میانی را به جلو می راند.

·  لایه های نمدی میانی به نوبه خود ساچمه ها، چهار پاره ها یا تک گلوله (  بسته به نوع فشنگ )را به جلو می رانند.

·   ساچمه ، چهار پاره ها یا تک گلوله ، تای لبه فشنگ را باز کرده ، از آن خارج می شود.

·   کپ یا جان لوله تفنگ های ساچمه زنی یا برای پذیرش فشنگ های 70 میلیمتری و یا فشنگ های 76 میلیمتری ساخته شده است.

منظور از فشنگ 76 میلیمتری فشنگی است که پس از تیراندازی و باز شدن تای لبه آن ، طولش به 76 میلیمتر برسد. بنابراین طول فشنگ 76 میلیمتری قبل از تیراندازی و باز شدن تای لبه در حدود 11 میلیمتر کمتر است. یعنی طول آن قبل از تیراندازی در حدود 65 میلیمتر است. شکارچیان باید به این مسئله توجه کامل داشته باشند و هرگز در تفنگی که برای فشنگ های 70 میلیمتری ساخته شده از فشنگ های 76 میلیمتری استفاده نکنند لیکن تیراندازی فشنگ های 70 میلیمتری با تفنگ های ویژه فشنگ های 76 میلیمتری اشکالی ندارد.

کالیبر (  مقیاس  )

آنچه امروز در زبان فارسی کالیبر تفنگ های ساچمه زنی خوانده می شود ، در مفهوم واقعی کلمه ، اصطلاح نادرستی است و بهتر این بود که بجای آن از واژه هایی چون پیمانه ، کیل یا مقیاس استفاده می شد. لیکن این اصطلاح اینک در زبان فارسی جا خوش کرده است و به نظر من ، هر گونه تلاشی برای جایگزین کردن واژه ای دیگر به جای آن بیهوده است. چنانچه میدانیم کالیبر عبارت است از قطر داخلی لوله تفنگ بر حسب اینچ یا میلیمتر. در حالی که در مورد کالیبر تفنگ های ساچمه زنی چنین اندازه گیری مطرح نیست. مثلا وقتی می گوییم تفنگ ساچمه زنی کالیبر 12 ، منظور این نیست که قطر داخلی لوله آن 12 میلیمتر ، سانتیمتر یا اینچ یا واحد اندازه گیری دیگری است ، بلکه منظور این است که قطر داخلی لوله این تفنگ به اندازه ای است که اگر 12 گلوله سربی هم قطر آن را وزن کنیم ، وزنشان روی هم رفته یک پوند خواهد بود. این تناسب قطر و وزن در مورد کالیبر های 10 ، 16 ، 20 ، 28 نیز صادق است. بنابراین قطر دهانه کالیبر 10 بیشتر از کالیبر 12 و قطر دهانه کالیبر 16 کمتر از کالیبر 12است. تنها مورد استثنایی در این میان تفنگ ساچمه زنی کالیبر 410/0 اینچ است که کالیبرش با اندازه گیری قطر داخلی لوله و بر حسب هزارم اینچ تعیین شده است. کسانی که فرمول تعیین کالیبر تفنگ های ساچمه زنی را می دانند ، شاید تصور کنند که با توجه به یکسان بودن وزن مخصوص سرب ، همه کارخانه ها در ساختن لوله از استاندارد معینی پیروی می کنند. حال آنکه چنین نیست و قطر داخلی لوله ساخت یک کارخانه ممکن است در حد قابل ملاحظه ای با محصول کارخانه ای دیگر اختلاف داشته باشد.

مشهورترین و رایج ترین کالیبر ساچمه زنی در ایران ، کالیبر 12 است. این کالیبر که قدرت و برد مناسبی داشته و لگد آن نیز کاملا قابل تحمل است ، برای شکار هرگونه پرنده ای مناسب است. با استفاده از فشنگ های ماگنوم و پر قدرت ، تفنگی است مناسب برای شکار غاز و اردک و چنانچه فشنگ های معمولی در آن به کار رود ، بلافاصله به صورت تفنگی مطلوب برای شکار سایر پرندگان در می آید. تفنگ کالیبر 12 به طور کلی یک تفنگ همه فن حریف محسوب می شود و برای شکارچیانی که فقط می توانند یک تفنگ داشته باشند ، بهترین انتخاب است.

تفنگ کالیبر 16 نیز پس از کالیبر 12 از مقبولیت همگانی برخوردار است. این کالیبر را در واقع می توان رقیب کالیبر 12 به حساب آورد. گرچه فشنگ آن ظرفیت ساچمه کمتری دارد ، لیکن در عوض سبکتر ، ظریف تر و دارای لگد خفیف تری است و برای شکار اکثر پرندگان ایرانی کاملا مناسب است. این کالیبر شاید فقط در شکار پرندگانی چون غاز ، اردک سر سبز ، درنا ، هوبره و کبک دری ، اندکی ضعیف تر از کالیبر 12 باشد. لیکن در عوض به دلیل سبکی و خوش دستی ، در شکار پرندگانی چون کبک ، تیهو ، باقرقره ، بلدرچین ، قمری ، کبوتر و امثالهم کالیبر بسیار مطلوبی است.

تفنگ شکاری کالیبر 20 نیز به دلیل سبکی وزن کلی ، تفنگ بسیار خوبی برای شکار پرندگانی چون کبک ، بلدرچین ، قمری ، کبوتر و امثالهم به شمار می آید. این کالیبر همچنین برای بانوان و نوجوانان شکارچی ، تفنگ مطلوب و ایده آلی است. لیکن به دلیل کمی گنجایش ساچمه ، هوازنی با آن در مقایسه با کالیبر 12 و حتی 16 تا حدی مشکل تر است. کالیبر های 28 و 410/0 اینچ در ایران مطلقا مقبولیتی ندارد.

تفنگ ساچمه زنی کالیبر 10 که به اصطلاح غول کالیبرهای ساچمه زنی به شمار می رود نیز در ایران به هیچ وجه شناخته شده نیست. در کشورهای غربی و بویژه ایالات متحده آمریکا عده ای از شکارچیان از این کالیبر ، در شکار بوقلمون وحشی که پرنده ای است بسیار بزرگ ، گریز پا و دور پرواز و نیز در شکار پرندگان آبزی بزرگ به ویژه غاز کانادایی استفاده می کنند. خلاصه این که از میان کالیبرهای ساچمه زنی ، تنها کالیبر های 12 و 16 را میتوان همه فن حریف و همه کاره به حساب آورد که بسته به ضعف یا قدرت فشنگ ، نمره ساچمه و میزان چوک لوله ، به صورت تفنگ مطلوب برای گونه های مختلف شکار در می آیند.

نمره ساچمه

گستره قابلیت و کارآیی بسیار متغییر تفنگ ساچمه زنی ، واقعا جالب است. در یک فشنگ کالیبر 12 می توان 731 ساچمه 8/1 میلیمتری جا داد. اصابت یکی یا دو تا از این ساچمه های ریز به کبوتر گلی " در رشته تیراندازی اسکیت " برای در هم شکستن آن کافی است. اصابت چند تا از همین ساچمه ها به قمری ، تیهو ، بلدرچین و امثالهم پرنده را از پا درمی آورد. در همین فشنگ 9 عدد چهارپاره 38/8 میلیمتری می توان جا داد که اصابت حتی یکی از آنها به ناحیه مرگ زای بدن یک کل بسیار بزرگ صد کیلویی ، می تواند منجر به مرگ حیوان شود.

اگر همین فشنگ با تک گلوله ای تقریبا به قطر 18 میلیمتر پر شود ، با سرعت ابتدایی 1600 پا در ثانیه به صورت گلوله بسیار کشنده ای در می آید که برای از پا درآوردن شکارهای بزرگ و سخت جانی چون پلنگ ، یوز پلنگ ، گرگ ، گراز ، کاریبو ، گوزن وخرس سیاه ، در مسافت نزدیک مناسب است. در بین دو مرز نهایی این گستره ، ساچمه هایی در اندازه های مختلف وجود دارد که پر کردن آنها می توان فشنگ را برای شکار حیواناتی که از نظر جثه متفاوت اند ، متناسب ساخت.

لازم به ذکر است که در پر کردن فشنگ های ساچمه زنی ، به استثنای تک گلوله و انواع چهار پاره ، ساچمه ها را وزن کرده و بر اساس وزنی معین به داخل فشنگ می ریزند. به طور کلی ساچمه ها از نظر قطر به 8 نمره و در بعضی از کشورها به 9 نمره تقسیم شده اند. که ریزترین آنها نمره 9 و درشت ترینشان BB نامگذاری شده است.

در مورد نمره ساچمه مناسب برای شکارهای مختلف ، اختلاف نظر و سلیقه وجود دارد. در جدول زیر به طور نمونه نمره مناسب ساچمه برای گونه های مختلف شکار و تیراندازی در رشته های تراپ و اسکیت ملاحظه می شود.